Dijital Ebeveynlik 2

Model Olma

Dijital ebeveynlik farkındalığının “model olma” boyutu iki yönlüdür: Olumlu model olma ve olumsuz model olma. Çocukların genelde söylenenlerden çok, davranışları taklit ederek öğrendiği bilinen bir gerçektir. Bazı ailelerde çocukların problemli dijital araç kullanımlarının nedeninin kendi ebeveynlerinin problemli kullanımı olduğu söylenebilir.

Anne-babaların dijital araç kullanırken (örneğin telefonla çok sık meşgul olduklarında) olumsuz model olma düzeyi arttıkça çocuklarının internet bağımlılığı riski de artacaktır.

Ebeveynler olumsuz model olup olmadıklarını şu açılardan sorgulayarak değerlendirebilirler:

“Çocuklarımın yanında uzun süre akıllı telefonla meşgul oluyor muyum?” “Telefonla uğraşırken çocuğumu jest, mimik veya söylemlerimle öteliyor muyum?” “Çocuğumu dinliyormuş gibi yapıp telefonla uğraşmaya devam ediyor muyum?”

Olumlu model olup olmadıklarını ise şu sorularla ortaya çıkarabilirler:

“Çocuğum dijital araçları faydalı biçimde kullandığımı görüyor mu?” “Çocuğum benimle iletişime geçmek istediğinde akıllı telefonumu kapatıyor muyum?” “Ailece dijital araçları sınırlı kullanmaya dikkat ediyor muyuz?” “Koyduğumuz sınırlarda tutarlı olabiliyor muyuz?" “Çocuğuma katı kurallar koyduktan sonra kendim rahat etmek için ekranda saatlerce vakit geçirmesine taviz veriyor muyum?"

Çocuk iletişime geçmek istediğinde ebeveynin akıllı telefon, tablet ya da bilgisayarı ile gerçekten önemli bir işi varsa bu durum çocuğun bilişsel gelişim düzeyine göre açıklanmalıdır. “Şu anda önemli bir işim olduğu için seninle ilgilenemeyeceğim, işim bittikten hemen sonra görüşelim” gibi bir cümle ile çocuğa açıklama yapılabilir.

Dijital İhmal

İhmal özellikle 0-6 yaş grubu çocuklar için olumsuz çocukluk yaşantılarına neden olmaktadır. Dijital araç kullanımında çocukları ihmal etmek ekran bağımlılığını arttırmakla birlikte onları siber zorbalara karşı da savunmasız bırakmaktadır.

Bu yüzden çocuk ne kadar ısrar ederse etsin dijital araç kullanımı sınırlandırılmalıdır. 6-12 yaş arasında birçok çocuğun oyun veya arkadaşlık sitelerinin chat-mesajlaşma bölümlerinden zorbalar tarafından tehdit edildikleri için bu zorbalardan gelen taleplere boyun eğmesi maalesef zaman zaman rastlanan bir durumdur.

Ebeveynler başka işlerle meşgulken çocuk tek başına televizyon ya da internet videoları (Youtube, Tiktok, Instagram vs.) karşısında uzun süre pasif ekrana maruz bırakılmamalıdır. Akıllı telefon, tablet ya da bilgisayar ile oyun oynarken ya da vakit geçirirken de çocuğun uzun süre tek başına kalmasına izin verilmemelidir. Özellikle toplu olarak bulunulan yerlerde (örneğin bir yerde misafir olduğumuzda) birçok çocukta telefon tablet varsa, çocuklar anne babalarına en çok bu nedeni sunarak ekran için ısrarcı davranırlar.

Ebeveynler, çocukları kendi akranlarını örnek gösterdiğinde (“Ama anne herkeste telefon var, ben çok sıkılıyorum, herkesin annesi babası verdi...”) bunun arkadaşları için de doğru olmadığını, o çocuğun ebeveynlerinin yanlış bir tutum sergilediğini kendi çocuklarına net bir şekilde ifade etmelidir. Böyle ortamlara girilecekse de anne-baba bu konuda öngörülü davranıp çocuğun o günlük hakkı kaç dakika ise o sınırlı sürede ekrana izin verilebilir. Başka ebeveynlerin yanlış tutumları yüzünden kendi çocuğunuzun bağımlı olmasına izin vermeyin. Bağımlı olan bir çocuğun ailesi ihmalkâr davrandığında öncelikle sizin bunu normalize etmemeniz, kendi çocuğunuza yaklaşımınızı da bu yönde göstermeniz oldukça önemlidir.

Yeniliklere Açık Olma

Geleneksel aile modelinde yetişen X ve kısmen Y kuşakları için dijital yenilikleri takip etmek ve özümsemek gerçekten zor olabiliyor. Üstelik yenilikler, biz daha var olan teknolojiyi öğrenemeden hızlı bir şekilde devam ediyor. Bu hıza yetişmek gerçekten de kolay değil. Ancak çocuk yetiştirme sorumluluğuna ilişkin bazı normlar evrensel anlamda tüm anne-babalar için geçerlidir.

Anne-babalar, hem kendi sosyal uyum becerileri için hem de çocuklarının dünyasından daha çok haberdar olmak için yenilikleri sistematik bir şekilde takip ederek değişime ve gelişime açık olmalıdır. Gerekirse uzmanlardan destek almalı, belirli aralıklarla tıpkı bir işletim sistemi gibi en azından temel düzeyde kendilerini güncellemeleri gerektiğini unutmamalıdır. Çünkü geleceğin nesli şimdiki anne babalar tarafından yetiştiriliyor.

Bazı ebeveynler, teknolojinin hızına yetişememe kaygısıyla dijital dünyadan tamamen uzak durmayı ya da her şeyi yasaklamayı tercih edebiliyor. Oysa bu yaklaşım, çocukla kurulan bağı zayıflatabilir. Bunun yerine geleceğe dair karamsarlığa kapılmadan, öğrenmeye açık, keşfetmeye istekli bir tutum sergilemek çok daha değerlidir. Elbette her yeni uygulamayı ezberlemek ya da her dijital trendi yakalamak mümkün değildir. Ancak önemli olan, bu alandan tamamen uzaklaşmak yerine maksimum düzeyde bilgi edinmeye, gerektiğinde destek almaya ve çocuğun dünyasını anlamaya istekli olmaktır.

Dr. Abdullah Manap & Psikolog Cihan Çelik (Bu yazı, yazarların “Bebeklikten Ergenliğe DİJİTAL EBEVEYNLİK” adlı kitaplarından alınmıştır.)