İlk Çocukluk Dönemi (3-6 Yaş) ve Öfke

Gelişim evreleri içinde ebeveyni en zorlayan dönem, genellikle bebeklikten çocukluğa geçiş dönemidir. Ebeveyn açısından zorluklarla tanımlansa da bu dönemin çocuğun güçlü bir benlik duygusu kazanması, kişiliğini keşfetmeyi öğrenmesi için en önemli aşama olduğu unutulmamalıdır. Haklı öfke duyguları, doğru davranışlarla desteklenmezse sonraki dönemlerde düşük benlik algısı, korkaklık, kendini ifade edememe ve savunamama gibi olumsuz özelliklerin ortaya çıkması kaçınılmazdır. Bu dönem hakkında ebeveynin öğreneceği ilk bilgi, çocuğun öfkesinin değil, kontrolsüz davranışının engellenmesi gerektiğidir.

3-6 yaş dönemindeki çocuğun önemli bir özelliği, duygularını çekincesizce ifade edebilmesidir. Beğenmediği ya da sinirlendiği durumlarla karşılaştığında rahat bir şekilde ve korkusuzca ne hissettiğini söyler. Ebeveyne düşen görev, olumlu duyguların ifadesinde gösterilen anlayışın, olumsuz duygular ifade edildiğinde de gösterilmeye gayret edilmesi, bu duyguların bastırılmamasıdır. Bastırılmış duygular çocuğa zarar verdiği gibi, zamanla daha yoğun bir şekle bürünerek patlama halinde ortaya çıkmasına yol açar.

İlk Çocukluk Döneminde Öfke Durumunda Yapılabilecekler

Çocukluk döneminde ortaya çıkan öfke için doğru yöntem tercih edilirse, bu dönemden sonra gelen ergenlik döneminin daha az çalkantılı geçme ihtimali yüksektir. Ergenlik dönemine geçişte, çocuğun kazandığı bedensel güçle birlikte, tersine şiddet gösterilerinin ortaya çıkması ve saldırgan davranışların artması da söz konusu olabilir. Çocukluk döneminde, öfke anında uygulanabilecek pratik yöntemlerden önce, ebeveynlerin unutmamaları gereken noktalar şunlardır:

1. Ebeveyn, çocuğun psikolojik ihtiyaçlarını zamanında ve doğru bir şekilde karşılamazsa, çocukta öfke ve akabinde şiddet davranışları ortaya çıkabilir.

2. Çocuklar, öfke anında sergileyecekleri davranışları önce taklit yoluyla ebeveynlerinden öğrenirler.

3. Ebeveyn, çocuğun gösterdiği öfke davranışlarına uygun müdahalelerde bulunmazsa, çocuğu öfke ve şiddete yönlendirmiş olur.

4. Bu dönem çocuğunun inatlaşmasını güç savaşı haline getirmek, olumsuz duygu ve davranışların artmasına yol açabilir.

5. Bu dönemde, öfkelendiğinde çocuğu anlamak, onun olumsuz duygularını ifade etmesine izin vermek ve saldırgan davranışlar sergilediğinde kurallar koymak önemlidir.

6. Çocuğun öfke duygusu, doğru bir şekilde kanalize edilmezse, ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde daha ağır tepkilerle karşılaşılması kaçınılmazdır.

Öfke Anında Çocuğa Uygulanabilecek Bazı Yöntemler

1. Çocuğun öfkesini anlamaya çalışmak: Öfke bir mesajdır. “Bu davranışla çocuk, ebeveyne hangi mesajı vermek ister?” Bu sorunun cevabını bulmak, kontrolü kolaylaştırabilir.

2. Öfke anında sakin olmaya gayret etmek: Öfkeli bir çocuğa, bağırarak tepki vermek, öfkenin artmasından başka bir işe yaramaz. Bu dönemde sükuneti koruyabilmek, çocuğa verilebilecek en güzel karşılıktır.

3. Öfke anında tensel temasta bulunmak: Dokunmak, özellikle çocuklar için önemli bir ihtiyaçtır. Öfke anında çocuğa sarılmak, onu okşamak ve kucağa almak öfkenin azalmasına ve çocuğun rahatlamasına yardımcı olacağı gibi, öfke davranışına rağmen sevildiğini göstermesi açısından önemlidir

4. Öfke anında çocuğun dikkatini başka yöne çekmek: Öfke anında çocuğun dikkatini dışarıdaki bir nesneye yönlendirmek ya da bir olayı abartarak komik bir şekilde anlatmak gibi yöntemler uygulamak çocuğun sakinleşmesine yardımcı olabilir.

5. Uzaklaşmak: Çocuğun öfkeli olduğu bir anda, ebeveynin sakin kalabilme ihtimali düşük ise çocuğa sakinleşinceye kadar orada kalmasını söyleyerek kapıyı kapatmadan odayı terk etmek onun sakinleşmesine zaman tanır. 2-3 dakika içinde odasına dönerek davranışlarının hoş olmadığını, sakinleştiği zaman odasından çıkabileceğini hatırlatmak ona yaptığı şeyi düşünmesi için fırsat verebilir.

6. Öfke anında çocuğu güldürecek komik sözler bulmasına ve bunları söylemesine yardımcı olmak: Çocuk için öfke anında komik sözlerin telaffuz edilmesi öfkenin oyun haline dönüşmesine vesile olabilir. Çok kızdığı zaman ‘kıymalı pasta, ıspanak kafa...’ gibi anlamsız ve komik bir söz seçmek çocukta bir rahatlama sağlayabilir.

7. Öfke anında çocuğun rahatlamasını sağlayacak bir obje bulmak: Öfkelenildiğinde vücuttaki kan önce ellere hücum eder ve öfkelenen birey bir yerlere vurmak ister. Çocuğun kendi tepkilerini kontrol etmekte zorlandığı görüldüğünde, evde içi sünger ya da kâğıtla doldurulmuş bir torba hazırlayarak bu torbayı yumruklamasını sağlamak rahatlamasına yardımcı olabilir.

8. Üzüntü, sevinç, şaşkınlık, öfke gibi duyguları ifade eden yüzler çizmek: Gün içinde çocuğun hissettiği duyguların yüz ifadelerini resimleyip maske haline getirmek ve çocuğun onlardan istediğini seçerek maske gibi takmasını istemek, hissettiklerini ifade etmesine ve böylece rahatlamasına yardımcı olabilir.

9. Öfke konusunda uzun vadede fayda görmek için çocuğu spora yönlendirmek.

10. Çocuğa seçme şansı vermek: Çocuğa seçme şansı vermek, kontrol duygusunu fark etmesini sağlama açısından önemlidir. “Hangi çorabını giymek istersin?” yerine, “Kırmızı çorabını mı, mavi çorabını mı giymek istersin?” gibi.

11. Çocuğun hayal kırıklığından kaynaklanan öfkesinin nedenlerini iyi anlayarak geri bildirimde bulunmak: Mesela; çok istediği bir filme gidemediği için öfkelenen çocuğa, “Şu an gerçekten üzgün olduğunun farkındayım, seni anlıyorum!” gibi geri bildirimlerde bulunarak duygularının karşısındaki tarafından anlaşıldığının hissettirilmesi önemlidir. Bununla birlikte, olayın neden gerçekleşmediği hakkında açıklamalar yapmak da onun rahatlamasına yardımcı olabilir.

12. Çocuğun istediği şeyi, öfke nöbeti geçtiğinde vermekten kaçınmak: Aksi halde çocuk, her öfke nöbetinin sonunda ödüllendirileceğini düşünmeye yönelebilir.

13. Kaplumbağa tekniği hakkında bilgi vererek öfkelendiği zaman uygulamasını istemek: Kaplumbağa tekniği, özellikle ilk çocukluk dönemindeki çocuklarda, öfke durumunu oyun haline getirerek, eğlenceli bir şekilde kontrol etmelerine yardımcı olur. Öfke kontrolünde zorlanan çocuğa ‘kaplumbağa’ dendiğinde, ellerini ve ayaklarını kapalı duruma getirerek (kaplumbağa gibi) yaşanan olumsuz olay hakkında düşünmesi istenir. Bu durumda çocuk, doğru davranışı gerçekleştirebilmek için gerekli zamanı da kazanmış olur.

14. Öfke nöbetinden sonra çocuk sakinleşince o konu hakkında onunla konuşmak: Çocuktaki suçluluk duygusunu ortadan kaldırması ve çocuğun ebeveyn tarafından sevildiğini anlaması için bu konuşmayı yapmak önemlidir.

Ayşe Nur Özkan (Bu yazı, yazarın “AİLEDE ÖFKE KONTROLÜ” adlı kitabından alınmıştır.)